راز محبوبیت یک فرمانده

شخصیت سردار قاسم سلیمانی چه چیزی دارد که او را به یک فرمانده مقتدر بدل کرده است؟

مهدی ملک‌محمد / روان‌شناس

روان‌شناسان شخصیت به همه، مخصوصا به روان‌شناسان، هشدار داده‌اند که شخصیت آدمی بسیار پیچیده است و برای شناخت آن حتما باید ابزارهای متعددی چون آزمون‌های شخصیت، مصاحبه‌های بالینی و مشاهده علمی داشت تا شاید بتوان اندکی از شخصیت پیچیده هر آدمی را شناخت. این هشدار را باید جدی‌تر گرفت وقتی می‌خواهی درباره شخصیتی مانند سردار قاسم سلیمانی نظر علمی بدهی و راز و رمز او را بشناسی. چرا که او شخصیتی کم حرف و در سایه است و اطلاعات چندانی از رفتارها و گفتارهایش در دست نیست تا از آن طریق بتوان شخصیتش را شناخت. اما روان‌شناسان شخصیت نیز می‌دانند که آدمی کنجکاو است و این کنجکاوی گاه در مورد شخصیت‌های در سایه و ناشناخته بیشتر می‌شود. به همین دلیل برخی از روان‌شناسان شخصیت بیان کرده اند در صورتی که با فقدان یا کمبود اطلاعات بالینی (نتایج آزمونها یا مصاحبه های بالینی) مواجه شده ایم می توان از منابع دیگر اطلاعاتی نظیر رصد رفتارها و گفتارهای فرد و خاطرات نزدیکانش به ویژگی های شخصیت او پی برد. حال، سوال دیگری که مطرح می شود این است که این ویژگیهای شخصیتی چه هستند؟ روانشناسان شخصیت هر یک از منظری به این سوال پاسخ داده اند. شاید بتوان گفت مهمترین و کاملترین پاسخ را می توان در مدل پنج عامل بزرگ شخصیت که دو روانشناس به نامهای «پل کاستا» و «رابرت مک کری» طراحی کرده اند، یافت. این پنج عامل بزرگ و تعیین کننده شخصیت آدمی عبارتند از:

روان رنجوری (N)، برون گرایی (E)، گشوده بودن به تجربه های جدید (O)، توافق پذیری (A) و وجدانی بودن (C).

حال با توجه به منابع اطلاعاتی موجود می توان شخصیت سردار قاسم سلیمانی را در این پنج عامل بررسی کرد.

در عامل روان رنجوری، شش ویژگی بررسی می شود: اضطراب، خشم، افسردگی، شرم، تکانشگری و آسیب پذیری در برابر استرس. تصاویر و فیلمهای منتشرشده از فرمانده سپاه قدس ایران، گواه قطعی است بر اینکه سطح اضطراب و افسردگی و آسیب پذیری در برابر استرس در سطح بسیار پایین قرار دارد. لبخندهای همیشگی او و آرامش نهفته در رفتار و گفتارش نشانمان می دهد این فرمانده محبوب ایرانی در وضعیتهای نظامی پرالتهابی که سالهاست تجربه می کند، تحت کنترل پنج ویژگی اضطراب، خشم، افسردگی، شرم و تکانشگری قرار نمی گیرد و نیز، استرس های طبیعی وظایف خطیر او نتوانسته اند او را از میدان به در کنند. اظهارات ژنرال بازنشسته ارتش آمریکا، استنلی مک کریستال، این موضوع را به خوبی روشن می کند:

او (سلیمانی) کارهایش را با آرامش و اثربخشی فوق‌العاده انجام می‌دهد.

یا در شهادتی دیگر، ناظم دباغ، نماینده حکومت اقلیم کردستان در ایران، می گوید:

آرامش ایشان (سلیمانی) را فقط باید در جلسات ببینید. او به شکلی باورنکردنی آرام است. نمی دانم چطور بیشتر توضیح بدهم.

 در بررسی عامل  برون‌گرایی می‌توان با اتکا به حضور اندک سردار سلیمانی در رسانه‌ها و علاقه او به بودن در سایه حدس زد که درون‌گرایی اش بر برون‌گرایی غالب است.

به دلیل همین سطح بالای درون گرایی است که چند رسانه خارجی عنوان «ژنرال نخبه و مرموز ایرانی» را به او داده اند. به گواه دوستان و نزدیکانش، سردار سلیمانی در تمامی جلسات، مختصر و مفید سخن می گفت و میل برونگرایان به پرحرفی و رفتارهای نمایشی پرهیاهو در او دیده نمی شد.

ناظم دباغ در این باره می گوید:

او حرف و حدیثش را طول نمی دهد. حرف زدنش سریع، مختصر و مفید است.

البته درون گرایی بالای فرمانده محبوب ایرانی ماهیتی متناقض دارد؛ فرمانده سپاه قدس ایران به‌رغم نقش فعالی که ایفا می‌کرد بسیار کم در رسانه‌ها حضور داشت. حضور چند سال اخیر او در رسانه‌ها نیز به نظر نمی‌رسد به میل خود باشد و از سر ضرورت بود. قرارنگرفتن در کانون توجه، آن هم از سوی شخصیتی مانند سردار قاسم سلیمانی که حضوری فعال و مهم در عرصه عراق و مبارزه با داعش داشته و نامش بارها توسط مقامات سیاسی غربی و رسانه‌ها برده شده، شخصیتی رازگونه به او داده است که گاه روایت‌هایی که درستی و نادرستی‌اش را نمی‌توان اثبات کرد بر سر دهان‌ها می‌افتاد و او که از قرارگرفتن در کانون توجه دوری می‌کرد، توجهی دوچندان و گاه صد چندان می‌دید. «دکستر فیلکینز» نویسنده مجله آمریکایی نیویورکر در گزارش بیش از ۱۰هزار کلمه‌ای اش در معرفی این فرمانده ایرانی، به او لقب «فرمانده سایه‌ها» (Shadow Commander) یا «فرمانده پنهان» را داد 

در بررسی عامل گشودگی به تجربه های جدید و با نظر به شواهد و اطلاعات موجود از فعالیتهای سردار قاسم سلیمانی می توان دریافت این فرمانده سپاه قدس در سطح بالای این عامل قرار دارد، چراکه انتخاب فرماندهی نیرویی که در زمین های ناشناخته با دشمنان می جنگد، مهم ترین گواه برای این مدعاست. ژنرال مک کریستال در این زمینه می گوید:

در محیط‌های مختلفی عملیات داشته که هیچ ژنرال آمریکایی، با هر میزان آزادی عملی، نداشته است.

 کاستا و مک کری، شش ویژگی اعتماد، صراحت، نوع دوستی، همراهی، تواضع و دل رحمی را جزء عامل توافق پذیری برشمرده اند. با بررسی رفتار و گفتار سردار ایرانی و نیز اظهارات افرادی که او را به خوبی می شناسند، می توان نتیجه گرفت که حاج قاسم سلیمانی در عامل توافق پذیری سطح بالایی را از خود نشان می دهد که البته در نظرگاه اول شاید برای یک فرمانده عالیرتبه نظامی بعید به نظر برسد. فرماندهان نظامی غالبا خودرای و مستبدند و هیچ اعتقادی به مشورت و مذاکره ندارند. اما این موارد در رفتارها و گفتارهای قاسم سلیمانی مشاهده نمیشود.

ناظم دباغ در این باره می گوید:

ندیدم هیچ مسئولی به اندازه او خاکی باشد. من در سفرهای زیادی با ایشان همراه بودم. کلا طوری رفتار می کند که اگر او را نشناسید، در یک جمع به هیچ وجه نمی توانید پیدایش کنید.

خاطره سیف‌الله شمس‌الدینی‌مقدم  از رزمندگان غواص لشکر ۴۱ ثارالله استان کرمان نیز روایتگر سطح بالای توافق پذیری سردار سلیمانی است:

در نهر بلامه مشغول تمرین آبی بودیم. حسینیه‌ای بود که بچه‌ها برای اقامه نماز و خواندن ادعیه و عبادات آنجا حاضر می‌شدند. «سعید» یکی از همرزمان شهید حمدالله شمس الدینی همیشه، گوشه‌ای معین از نمازخانه مشغول قرائت قرآن و دعا می‌شد. یک روز، قبل از اینکه در حسینیه حاضر شود حاج قاسم جای او نشسته و سرش روی کتاب دعا خم بود. حاجی چفیه‌ای به رنگ چفیه سعید هم بر سر داشت. شهید حمدالله شمس‌الدینی که از بچه‌های شوخ طبع تخریب بود به گمان اینکه حاج قاسم، سعید است طبق معمول شوخی‌هایش شروع شد و با دست ضربه‌ای به او زد اما بلافاصله پس از این کار متوجه شد که کسی که با او شوخی کرده حاج قاسم فرمانده لشکر ۴۱ ثارالله است. حاج قاسم چون فهمید اشتباهی رخ داده حتی سرش را بلند نکرد. پس از این ماجرا شهید حمدالله تا چند روز از خجالت حاجی آفتابی نمی‌شد تا چه رسد به اینکه بخواهد معذرت خواهی کند.

کفایت، نظم، وظیفه شناسی، تلاش برای موفقیت، خویشتنداری و احتیاط در تصمیم گیری عناصر پنجمین عامل بزرگ شخصیت است که وجدانی بودن ترجمه اش کردند. ناگفته پیداست که سردار رشید ایرانی مورد بحث ما در این عامل بیشترین امتیاز را کسب می کند. او که سالها با اتکا بر این عامل شخصیتی در جنگ هشت ساله فرمانده ای ممتاز بوده و پس از آن تا سال ۱۳۷۹ در سمت فرماندهی سپاه کرمان ماموریت سخت مبارزه با قاچاقچیان مواد مخدر و اشرار را برعهده داشته و به گواه نزدیکانش به خوبی از عهده این ماموریت برآمده، حدود بیست سال نیز در سمت فرماندهی سپاه قدس ایران با دشمنان کمین کرده پشت مرزهای ایران به مبارزه برخواست و البته به سبب همین ویژگیها در تمامی این سالها مورد تحسین حتی دشمنانش نیز قرار گرفته است.

«جان مگوایر» افسر سابق سی‌آی‌ای در این‌باره می‌گوید: 

«من یک بار با قاسم سلیمانی برخورد کردم؛ یک برخورد ناخواسته. او شبیه آن چیزی نیست که از یک فرمانده چریکی انتظار دارید. مردی اتوکشیده و توانمند است، و خصوصیت‌های فرماندهی به شکل برجسته‌ای در او مشهود است؛ یک انسان حرفه‌ای است.»

شگفتا و دریغا که تنها مانع پیشروی عامل شخصیتی وجدانی بودن در سردار ایرانی، ترور او به دستور رییس جمهوری بود که بر اساس تحلیل مفصل و دقیق دکتر دان. پی. مک آدامز، روانشناس مشهور امریکایی، در تمام این پنج عامل بزرگ شخصیت در نقطه مقابل سردار سلیمانی قرار دارد. مردی که شخصیتش برخلاف سردار رشید ایرانی دارای سطح بالای روان رنجوری و برون گرایی و سطح پایین توافق پذیری و وجدانی بودن است. همین تفاوت است که سردار رشید ایرانی در میانه دی ماه سال ۹۸ با افتخار و میزان محبوبیت بسیار جهان را وداع می کند و رییس جمهور امریکا با پایین ترین سطح محبوبیت، پرخاشگرانه و ناامید، دلواپس آینده سیاسی خود است.